1. Những người Việt lưu vong làm nên cuộc đại di cư năm 1975
"Những giờ cuối cùng sát thời điểm 30-4-1975, nhận thấy chính quyền Sài Gòn có nguy cơ sụp đổ, những người Mỹ cuối cùng còn sót lại cùng một bộ phận người dân miền Nam Việt Nam đã tìm cách di tản, sơ tán khỏi Sài Gòn. Và từ sự ra đi của chế độ Việt Nam Cộng Hòa đã chứng kiến rất nhiều những biến thiên của con người lịch sử"
Những người rời khỏi đất nước vì chỉ chấp nhận chế độ Việt Nam Cộng Hòa
Họ là những người đã sống và cảm thấy phù hợp dưới chế độ Việt Nam Cộng Hòa, và những người này đã di dân sau khi Đảng Cộng sản thành công hợp nhất hai miền đất nước. Họ rời Việt Nam và đã tạo ra nhiều cộng đồng người Việt hải ngoại ở các nước họ đến, đặc biệt là Mỹ và các nước tư bản như tiểu bang California (với gần 200.000 người Việt cư trú), nơi được mệnh danh là Little Saigon.
Những người dân bị lịch sử kéo theo kể cả khi họ không nghiêng về chế độ nào
Trong cuộc di dân hỗn loạn vào thời khắc giải phóng miền Nam, hàng dài người đã chen chúc lên các trực thăng sơ tán về Mỹ, hay khung cảnh bên ngoài tòa Đại sứ quán Mỹ ở Sài Gòn khi nhiều người tìm cách vượt qua bức tường cao khoảng 4m với hy vọng được lên những chuyến trực thăng cuối cùng chở lính Mỹ đào thoát. Vậy sẽ có bao nhiêu người nằm ngoài vòng xoáy ấy? Không ít những người nông dân đã được “mời” đu cánh trực thăng, hay lên các chuyến tàu để rời khỏi đất nước, và họ cứ đi theo dòng chảy lịch sử kể cả khi không nghiêng về chế độ nào và không biết dưới chế độ nào cuộc sống của mình sẽ được cải thiện. Và cho đến hiện tại, ở nơi hải ngoại, những người con mang trong mình dòng máu Việt vẫn thường xuyên nhớ về quê hương của mình, nhớ về mảnh đất đã nuôi lớn họ.
Những người đã di cư nhưng vẫn luôn nhớ về cội nguồn,
mong muốn hòa hợp dân tộc
Ông Nguyễn Cao Kỳ (nguyên Phó Tổng thống Chính quyền Sài Gòn) là một trong những minh chứng cho sự hòa hợp dân tộc khi vào năm 2004, ông đã từ Mỹ trở về Việt Nam lần đầu tiên sau gần 30 năm lưu lạc ở nước ngoài.
Ông Nguyễn Cao Kỳ - một Phó Tổng thống từng là “biểu tượng” của những người chống Cộng sản và Nhà nước Việt Nam sau 1975 đã có chuyến thăm đầu tiên trở lại cố hương, chuyến thăm này trở thành sự kiện thu hút mối quan tâm không chỉ trong nước mà cả bà con người Việt ở nước ngoài. Lịch trình hoạt động của ông Nguyễn Cao Kỳ và vợ trong chuyến đi khá kín đáo, nhưng đã được Ban Biên tập báo Công An Nhân Dân tường thuật lại và cho biết ông Nguyễn Cao Kỳ cùng vợ đã có chuyến đò đến thăm Suối Yến, Chùa Hương. Người chèo đò của ông, người chèo đò của vị biên tập và hàng vạn bà con người Việt lúc ấy hẳn không ai biết vị cựu Phó Tổng thống chính quyền Sài Gòn đang thả hồn mình giữa sông nước quê hương.
Ông Nguyễn Cao Kỳ cùng vợ có chuyến đầu tiên trở lại Việt Nam
Không chỉ riêng ông Nguyễn Cao Kỳ, một số cựu lãnh đạo từng giữ vị trí cao của chế độ Việt Nam Cộng Hòa cũng đã tâm sự với các kiều bào ở Mỹ rằng: “Chúng tôi không sợ mất nhà mất cửa. Điều chúng tôi thấy thỏa lòng là đất nước đã thống nhất. Vì kiểu gì cũng phải thống nhất. Phía Miền Bắc làm được điều đó, chúng tôi chấp nhận vì Tổ quốc là của chung”.
Cột mốc 30/4/1975, nhiều người trong chúng ta và cả bà con sang Mỹ, sang nhiều nước khác nhau, sự lựa chọn của mỗi người suy cho cùng cũng chỉ dựa vào thời cuộc lúc bấy giờ, từ đó ta càng hiểu thêm hoàn cảnh khách quan của lịch sử, những biến thiên của cuộc đời mỗi con người… Và điều quan trọng nhất là khép lại quá khứ, hướng đến tương lai.
Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng gặp gỡ cộng đồng người Việt ở Hoa Kỳ
2. Những người Việt sống an yên trong lòng Tổ quốc
Những người sống ở cả hai chế độ và lựa chọn ở lại Việt Nam
Những người đã sống hai thập kỷ với chế độ Việt Nam Cộng Hòa, và trong thời khắc chuyển giao chế độ họ đã từ chối những lời mời di dân sang nước ngoài, đồng hành cùng đất nước chịu đựng khó khăn thời hậu chiến. Và bên cạnh những người dân là không ít những tri thức, những quan chức cấp cao thuộc chính quyền Sài Gòn như Tổng thống Dương Văn Minh, tiến sĩ Nguyễn Xuân Oánh…, sau khi quy phục Đảng Cộng sản, họ ở lại Việt Nam và tiếp tục sống như một công dân bình thường.
Những gia đình bị chia cắt, một nửa di cư ra hải ngoại,
một nửa ở lại Việt Nam
Năm 2005, thủ tướng Võ Văn Kiệt đã phát biểu rằng: "Chiến thắng của chúng ta là vĩ đại, nhưng chúng ta cũng đã phải trả giá cho chiến thắng đó bằng cả nỗi đau và nhiều sự mất mát. Lịch sử đã đặt nhiều gia đình người dân miền Nam rơi vào hoàn cảnh có người thân vừa ở phía bên này, vừa ở phía bên kia, ngay cả họ hàng tôi cũng như vậy (...) Đó là vết thương chung của dân tộc cần được giữ lành thay vì lại tiếp tục làm cho nó thêm rỉ máu.”
Con lai có cha quốc tịch Mỹ, sinh ra trong cuộc chiến tranh ở Việt Nam trước 1975 ước tính khoảng 25.000 người, thường gọi là Mỹ lai, hầu hết là con của quân nhân Mỹ khi đến Việt Nam tham chiến. Có những con lai ra đời từ tình yêu đích thực, nhưng có một số con lai là khác lại là hệ quả của nạn lạm dụng tình dục, “tình một đêm”.
Trước ngày thống nhất đất nước 30/4/1975, một số ít con lai được đến Mỹ theo chương trình Babylift Operation (Di tản trẻ em mồ côi). Vì nhiều lý do mà số trẻ lai đi được chương trình này rất hữu hạn. Với những đứa trẻ còn ở lại Việt Nam, sau khi chiến tranh kết thúc, hầu hết những người mẹ Việt và đứa con lai Mỹ phải trải qua cuộc đời sóng gió. Bên kia bán cầu, một số lính Mỹ có con lai Việt cũng bị chính người dân nhìn bằng con mắt thiếu thiện cảm.
(Trích Báo Thanh Niên: “Con lai - Nỗi đau chưa qua: Vết sẹo chiến tranh”)
4. Việt Nam trong nỗ lực hòa hợp dân tộc
Nghị quyết 36-NQ/TW, ngày 26/03/2004 của Bộ Chính trị “Về công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài” đã chỉ rõ: mục tiêu chung của mọi người Việt Nam là xóa bỏ mặc cảm, định kiến, phân biệt đối xử do quá khứ hay thành phần giai cấp, xây dựng tinh thần cởi mở, tôn trọng, thông cảm, cùng hướng tới tương lai. Với chủ trương ấy, chương trình “Ra đi có trật tự” đã cho khoảng 25 vạn người sum họp gia định, 9 vạn con lai đi định cư ở nước ngoài. Đặc biệt, nhà nước cũng chủ động trợ giúp bà con tìm kiếm, mai táng hài cốt người thân qua đời trong thời gian cải tạo. Nhiều kiều bào giờ đây đã có thể trở thành đại biểu, giữ vị trị trong Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tham gia vào các vấn đề quan trọng như dự thảo văn kiện Đại hội Đảng, Luật Quốc tịch năm 2008 sửa đổi.
Những người đi định cư tại Hoa Kỳ theo diện chương trình "Ra đi có Trật tự" (ODP) đang tạm biệt người thân tại phi trường Tân Sơn Nhứt,
thành phố Hồ Chí Minh ngày 10 tháng 05 năm 1983.
5. Kết
50 năm đã trôi qua kể từ ngày dân tộc ta chính thức độc lập, thống nhất. Thế nhưng vết thương thời hậu chiến vẫn ở đấy, âm ỉ trong trái tim của mỗi số phận di cư. Ngày nay, trên mảnh đất hình chữ S và phía bên kia bán cầu, có biết bao những gia đình phải chịu cảnh ly tán, ôm trong mình mặc cảm của kẻ thất bại, thậm chí hằn học, chứa đầy định kiến với quê hương… Chính trong giây phút ấy, chúng ta hãy bước thật chậm lại để nhớ về lời dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Năm ngón tay cũng có ngón vắn ngón dài. Nhưng vắn dài đều họp nhau lại nơi bàn tay. Trong mấy triệu người cũng có người thế này thế khác, nhưng thế này hay thế khác đều dòng dõi của tổ tiên ta.Vậy nên ta phải khoan hồng đại độ. Ta phải nhận rằng đã là con Lạc cháu Hồng thì ai cũng có ít hay nhiều lòng ái quốc. Đối với những đồng bào lạc lối lầm đường, ta phải lấy tình thân ái mà cảm hóa họ”...